Gönülden Bilime

Ahmet İnam

Nasıl düşünmeli?

Elbette mantık kurallarına ters düşmeden düşünmeli. Tutarsızlığın tuzaklarına kapılmadan. Dille düşündüğümüzde, dilin gramerine, sentaksına, semantiğine uyarak. Düşünmek, mantıkla, dille gerçekleşiyor ama yalnız onlardan oluşmuyor. Düşünme etkinliği ile gerçekleştirilen düşüncenin içeriği var. Düşünmenin çetinliği, büyük ölçüde içeriğinden kaynaklanıyor, biçiminden değil! İçeriğin çetinliği, yaşamın çetinliğinden geliyor. ''Nasıl düşünmeli?'' sorusunun yanıtı, bizi ''nasıl yaşamalıyım?'' sorusuna götürüyor. ''Nasıl düşünmeliyim?'' sorusuna götürüyor. ''Nasıl düşünmeliyim?'' sorusunu dert edinenlerin, belki de, kendilerine açıkça itiraf edemedikleri temel kaygıları ''nasıl yaşamalıyım?'' sorusunda yatıyor olabilir.

Kültürümüzün nasıl bir işleyişinden kaynaklanır, bu reçete arama, birçok kapıyı açan anahtar bulma beklentisi? ''Sağlıklı'' düşünemediğinizi mi sanıyorsunuz? ''Nasıl doğru düşünülür acaba? sorusu içinizi mi yiyor? İlk yapacağınız şey, bu kültürün herhangi bir evladı olarak, bir otorite bulmaktır: Düşünme biçimine, akıl yürütmelerine hayran olduğunuz birini bulur, ondan öneriler beklersiniz ya da tıkalı bulduğunuz yolu açacak, tez okunur, kolay anlaşılır, bir kitap ararsınız: Hem Eğlen Hem Düşünmeyi Öğren, Yarım Saatte Başarılı Düşünme Anahtarı, Düşünemeyenler Gelin Bu Kitapla Düşünün! başlıklı. Düşünme ciddi iştir ve kılavuzsuz, nasıl gerçekleştirilir? Kolay ve sıkıntısız biçimde düşünmenin yolunu bir öğrendik mi, artık işimiz çok kolaydır. Yeter ki o şablonu, bazılarının çok sevdiği deyimle ''yöntemi'' öğrenelim yeter. ''Yöntem uçağına bin, dilediğin düşünce ülkesine uç.'' Düşünme, yol yordam bilme işidir, öğrenilecek kuralları vardır. Öğren ve düşün.'' Peki, ne olacağız, düşünmeyi öğreneceğiz de? Başarılı olacağız. Toplumda saygınlığımız artacak. Mutlu olacağız, mutlu! Haydi, arkadaşlar, hep birlikte düşünmeyi öğrenmeye! Mutlu olmaya. Belki de bizi, öğrenirsek düşünmeyi, Avrupa Birliği'ne bile alabilirler.''

Bu kalıp, bu ''teknik'', bu ''târif'', bu anahtar, bu ''hap'' arayan bakışla, düşünmeyi öğreneceğiz. Üstelik, mantık, akıl, yöntem maskelerinin arkasına sığınarak, hazırlop reçetelerle gerçekleştirdiğimiz düşünme biçimlerine ''bilimsel'' adını verecek kadar, ufuksuz, sığ, bilimden, bilim tarihinden habersiz gâfil insanlar durumuna düşeceğiz.

Takiyettin Mengüşoğlu hocam, çok ateşli bilim felsefesi tutkunu olarak çalıştığım yıllarda bana zaman zaman takılırdı: ''Sen bilimin başarılarının ardındaki yöntemi arıyorsun değil mi? Bilimde açıklama, ön-deyi (prediction) nasıl gerçekleşiyor, teoriler nasıl kuruluyor, nasıl akıl yürütmeler yapılıyor? Bilim alanında çalışanlar, önce bu yöntemleri öğrenip, sonra bunları uyguluyorlar mı? Böyle bir yöntem anlayışı yanlış! Yöntem, iş başında öğrenilir!''

Düşünme iş başında öğrenilir! Elbette, dilsel, biçimsel kuralları vardır; çalıştığınız, üzerinde kafa yorduğunuz alanın geçmişiyle, sorunlarıyla, beklentileriyle ilgili olarak farklı içerikler taşır. Her içeriğin yapısına, özelliğine göre düşünme biçimleri vardır! Kimi arkadaşların itirazlarını duyar gibiyim: Bir dedüksiyon, bir endüksiyon hadi bir de analoji var! Aklın yolu birdir. Hele bilimsel düşünmenin sonuç alıcı biçimde işlemesi için belli yolları kesinlikle izlemesi gerekir!

Bilimde nasıl düşündüğümüz üstüne düşünmek elbette gereklidir. Bilim sürekli kendini yenileyebilen, gerçeği kavramaya yönelik saygın bir insan etkinliği. Bilim felsefesinin bilimsel düşünme üstüne oluşturduğu tartışmaların, ortaya koyduğu ürünlerin, bilimi tanıma adına yararlı olduğuna inanıyorum. Bilimsel araştırmanın işleyişini, bilimin nasıl olup da yanlışlarından kurtulmaya çalıştığını, bu çalışmalarında ne gibi yollar izlediğini bilmek gereklidir.

Sorun, bu çalışmalar sonucu elde ettiğimiz bulgularımızın mutlaklaştırılmasındadır. ''Bilim böyle çalışır, insanın aklı böyle işler'' reçetelerinin dayanakları geçici saptamalardan oluşur. Bilim değişiyor, bilim üzerine geliştirilen mantıksal, felsefi, toplumbilimsel, kültürel, ekonomik, ideolojik görüşler de değişecektir.

Nasıl düşünmeli? Bilimsel düşünmenin bile hazırlop reçetelerle gerçekleştirilemeyeceğinin anlaşıldığı bir çağda, yaşayarak, sınayarak, sorarak, yanlışlardan korkmayarak düşünmeli! Cesur ca düşünmeli!