Yazarlardan

Bozkır'dan evrensel bir yazar

Kırgız yazar Cengiz Aytmatov, hızlı bir dönüşüm yaşayan kendi toplumunu anlatarak, dünya çapında bir imza oldu

ATİLLA BİRKİYE
GÜN UZAR YÜZYIL OLUR
Cengiz Aytmatov,çeviren: Mehmet Özgül, Cem Yayınevi, 2000, 400 sayfa, 8 milyon 500 bin lira.
Rusça ve Kırgızca yazdığı yapıtlarında, Cengiz Aytmatov (1928) genellikle aşk, dostluk, savaş döneminin acıları ve kahramanlıkları ile Kırgız gençliğinin gelenek ve görenek baskısından kurtulma, doğa insan çatışması gibi temaları işler. Ahlaksal çatışmayı dünyagörüşsel bir çizgide ele alarak, Kırgız kültürüyle ördüğü metinlerinde doğa ve folklorla şiirsel bir ilişki kurar. Destan, masal gibi klasik anlatım özellikleri ile modern edebiyatın anlatım özelliklerini birlikte kullanarak evrensel bir 'ses'e ulaşır.
Kırgız yazar Aytmatov'un en önemli yazınsal özelliği, hiç kuşkusuz ki, göçebe bir toplumun, sosyalizm gibi çok yeni toplumsal bir projeyle -üstelik İkinci Dünya Savaşı'nın patlak verdiği yıllarda-, yerleşik düzene geçmesine tanıklık etmesi; ve son derece farklı iki sosyo - ekonomik yapının hızlı geçiş sürecinde ortaya çıkan çatışmaları, derin toplumsal sorunları, genel ve tikel düzlemde ele alışıdır.
Aytmatov, Gün Uzar Yüzyıl Olur, Kopar Zincirlerini Gülsarı, Al Yazmalım Selvi Boylum, Beyaz Gemi, Cemile, Deniz Kıyısında Koşan Ala Köpek vb. roman ve öyküleriyle dünyada haklı bir ün kazanmış, yapıtları birçok
dile çevrilmiştir; birçok yapıtı da sinemaya, tiyatroya uyarlanmıştır.
Aytmatov'un, Batı dünyasında tanınmasını sağlayan ve genç bir Kırgız kadınının geleneksel tutumlara karşı aşka doğru cesaretle yürüyüşünün anlatıldığı 'Cemile' (1958) adlı hikâyesini Fransızcaya çeviren büyük şair Aragon, yapıt için 'Dünyanın en güzel aşk öyküsü' demiştir.
'Kopar Zincirlerini Gülsarı' Aytmatov'un ilk romanıdır. Romanı Fransızcadan dilimize çeviren Tahir Alangu'nun, yazar ve yapıtla ilgili yaptığı önsözdeki değerlendirmede (1968), 'kehanet'te bulunduğunu söylemek hiç de yanlış olmaz:
'Cengiz Aytmatov, dünya edebiyatına büyük katkılarda bulunacak seçkin bir yazar olarak gittikçe daha önemli eserler vereceğe benzemektedir.'

Belki bir ütopya
Aytmatov, yirmi yıl kadar önce yayımlanan 'Gün Uzar Yüzyıl Olur' adlı romanında (Rusçadan çeviren Mehmet Özgül) 'çağın' -dahası sosyalist dünyanın- emekçi insanı nasıl olmalıdır savını ortaya atıyor. Aynı zamanda geleceğin toplumuna ilişkin düşüncelerini de sergiliyor. Bir anlamda, özlü de olsa bir ütopya çiziyor. Hem efsanelerin hem bilim - kurgu öğelerin anlatı katmanlarında birlikte yer verildiği roman, Sarı Özek bozkırındaki bir istasyonda, Boranlı Durağı'nda geçen bir günü anlatır. Ancak, gün uzar yüzyıl olur.
Romanın başkişisi Yedigey, sekiz evlik bir mahrumiyet bölgesi olan Boranlı Durağı'nda yıllarca can dostu Kazangab ile birlikte durmaksızın çalışmıştır. Ancak, romanın başında Kazangab ölür. Romanın ekseni Kazangab'ın cenazesidir. Yedigey, arkadaşının vasiyetine uyarak onu, Ana - Beyit Gömütlüğüne götürecek, geleneklere - göreneklere göre orada toprağa verecektir. Ne var ki, Yedigey'e, Kazangab'ın çocukları dahil herkes karşı çıkar. Çünkü mezarlık çok uzaktadır. Yedigey yılmaz, kararlılıkla düşüncesini savunur ve herkesi ikna ederek cenazeyi götürür. Yol uzundur; yol süresince geriye dönüşlerle, romana birbirleriyle ilişkili çok farklı öyküler girer. Bir süre sonra, cenaze alayının karşısına Sarı Özek Uzayalanının tel örgüleri çıkar. Yedigey ne yaptıysa cenaze alayı devam edemez, çünkü tel örgüler aynı zamanda çok katı yasaların da göstergesidir. Çaresizlikten, yüreği parçalansa da, oralarda bir yerde sevgili arkadaşını toprağa teslim eder.
Aytmatov'un kitabın önsözünde 'örnek emekçi insan' olarak gösterdiği Yedigey, mücadeleyi bırakmayacaktır; bırakmaz da. Yönetime Ana - Beyit Gömütlüğünün eski şeklini alması için dilekçeyle başvurur. Belli ki bundan sonraki uğraşısı bu olacaktır.
Romanın ana ekseninde anlatıcının aktardığı Yedigey'in ve cenaze alayının öyküsünü buluruz. Öte yandan, anlatıcının ağızından olay örgüsü, gerek geçmişe dönülerek, gerek bilimkurgu öğelerden yararlanak bir anlamda geleceğe giderek gelişir. Aynı zamanda, gelenek /görenek ile günün koşulları arasındaki çatışmayı, Stalin yönetiminin eleştirisini, hoşgörüsüzlük ve katı politikalardan dolayı insanların içine düştüğü kötü durumları ve acıları, yeni bir toplumda bilimsel gelişmenin kazanımlarını vb. de buluruz.

Telif sorunu
Kısaca da olsa Aytmatov'un Türkçede yayımlanan yapıtlarıyla ilgili telif sorununa değinmek istiyorum. Hiçbir Avrupa ülkesinde olmayan, belki de dünyada çok nadir olan bir durumla karşı karşıyayız. Aytmatov'un kitapları birkaç yayınevinden birden çıkıyor. Bildiğim kadarıyla Cem Yayınevi'yle bir anlaşması var. Ama ne yazık ki Cem'den çıkan kitapları başka yayınevleri de basıyor. Örneğin 'Gün Uzar Yüzyıl Olur'u ('Gün Olur Asra Bedeldir' gibi bir adla) Ötüken Yayınları da yayımlanmış. Benzer şekilde, bir başka yayınevi de (sanırım Dag) Cem Yayınları'ndan izin alarak yapıtlarını yayımlıyor.
Bunun her ikisi de olanaklı değil, telif hakları açısından. Anlaşması olmadığı kitapları başka bir yayınevi basar tabii ki, ama yazarın ölümünden yetmiş yıl geçmedikçe, aynı kitabı, aynı hikâyeyi, aynı romanı, aynı yapıtı şu veya bu biçimde birden fazla yayınevi basamaz. İzin alsa da basamaz.
Üstelik Cem Yayınevi'nin izin verme yetkisi de yok. Bu tür durumlara artık birilerinin, bazı kurumların müdahele etmesi gerekir. Bu garip durum umarım düzelir!

(Radikal Kitap)

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Yazarlardan Eleştiri ve Kitap Tanıtımları
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Eski Sayılar: 14 15 16 17 18
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------